Γλωσσική καθυστέρηση

Η γλώσσα είναι ένας αποδεκτός κώδικας επικοινωνίας από την κοινωνία, ο οποίος αποτελείται από ένα σύστημα σημείων που χρησιμοποιούν τα μέλη της προκειμένου να μεταφέρουν πληροφορίες, επιθυμίες, συναισθήματα και γνώσεις. Η γλώσσα έχει κάποια βασικά στάδια εξέλιξης καθ΄ όλη τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου και τα βασικότερα εξελίσσονται στην παιδική ηλικία.

Πώς είναι η τυπική γλωσσική ανάπτυξη;

Η τυπική γλωσσική ανάπτυξη χωρίζεται σε τρεις περιόδους:

1. Προγλωσσική περίοδος

Η συγκεκριμένη περίοδος διαρκεί από τη γέννηση έως και την ηλικία των τριών μηνών. Σε αυτή τη χρονική περίοδο το παιδί παράγει άναρθρες κραυγές για να εκφράσει πόνο, πείνα, δυσφορία και άλλα.

Μετά τους τρεις μήνες και ως την ηλικία των έξι μηνών τη θέση τους παίρνει το ψέλλισμα. Κατά τη φάση του ψελλίσματος το παιδί παράγει ήχους που μοιάζουν με τους ήχους /a/ και /u/ των ενηλίκων και η παραγωγή του βήχα θυμίζει τους ήχους /k/, /γ/, /x/ και /g/. Ο συνδυασμός αυτών των ήχων σχηματίζει τη συλλαβή /agu/.

Από τεσσάρων έως οκτώ μηνών τα παιδιά αρχίζουν να προφέρουν ακατάληπτες συλλαβές στην προσπάθειά τους να ελέγξουν τα όργανα άρθρωσης της ομιλίας. Οι συνηθέστεροι ήχοι είναι /d/, /p/, /t/, /b/ όπου σε συνδυασμό με ένα φωνήεν σχηματίζουν τυχαία τις λέξεις /da – da/ και /ba – ba/.

Από τους έξι μήνες μέχρι και τον πρώτο χρόνο ζωής το παιδί ξεκινά το βάβισμα, που είναι η παραγωγή μιας σειράς συλλαβών που μοιάζουν με τις συλλαβές των γλωσσικών ερεθισμάτων, με τη μορφή /σύμφωνο- φωνήεν- σύμφωνο- φωνήεν/. Σε αυτή την ηλικία ανακαλύπτουν τον κώδικα της γλώσσας και το λεξιλόγιό τους εμπλουτίζεται με αργό ρυθμό. Οι πρώτες λέξεις του παιδιού είναι φωνητικά σταθεροί τύποι που χρησιμοποιούνται από το παιδί με μια συγκεκριμένη σημασία, όπως π.χ. το «βαβά» για το τραύμα, «μαμ» για το φαγητό, «νάνι» για τον ύπνο κ.ά.

2. Μεταβατική περίοδος

Η μεταβατική περίοδος διαρκεί από τον πρώτο χρόνο ζωής έως και την ηλικία των δεκαοκτώ μηνών. Σε αυτή τη χρονική περίοδο το παιδί έχει κατακτήσει τις πενήντα πρώτες του λέξεις, τις οποίες χρησιμοποιεί σταθερά και έχουν συγκεκριμένη σημασία, π.χ. μαμά, μπαμπά.

Επιπλέον σε αυτό το στάδιο το παιδί μπορεί να κατανοήσει και να εκτελέσει απλές εντολές, όπως «Δώσε μου την μπάλα», «Δείξε μου την μπάλα». Μπορεί να κατανοήσει απλές ερωτήσεις, όπως «Που είναι το νερό;» και να δείξει 1-3 μέρη του σώματος όταν του ζητείται. Η χρήση χειρονομιών σε συνδυασμό με φωνητικές παραγωγές σε αντικείμενα που ζητάει είναι ένα ακόμα χαρακτηριστικό της μεταβατικής περιόδου.

3. Γλωσσική περίοδος

Αυτή η περίοδος γλωσσικής ανάπτυξης διαρκεί από τον δέκατο πέμπτο μήνα ζωής έως και το έβδομο έτος.

Μέχρι την ηλικία των δύο ετών το παιδί έχει κατακτήσει 50 – 100 λέξεις, κατανοεί απλές ερωτήσεις, κατονομάζει αυθόρμητα απλά καθημερινά αντικείμενα, όπως το ποτήρι και σχηματίζει προτάσεις δύο λέξεων.

Σε ηλικία 2 - 4ων ετών το παιδί σχηματίζει προτάσεις 2-3 ων λέξεων, αναφέρεται στους άλλους και στον εαυτό του με τα ονόματα, κατανοεί μεγαλύτερο αριθμό λέξεων και επαναλαμβάνει λέξεις της ομιλίας των άλλων (ηχολαλία). Επιπλέον, σημειώνεται ραγδαία αύξηση των λέξεων που παράγει και η ομιλία του σταδιακά γίνεται καταληπτή από τρίτους.

Μέχρι την ηλικία των έξι ετών το παιδί έχει κατακτήσει περίπου 8.000 – 14.000 λέξεις και κατανοεί ακόμα περισσότερες. Πλέον η ομιλία γίνεται απόλυτα κατανοητή από τους άλλους και μοιάζει με αυτή των ενηλίκων. Ο λόγος του αρχίζει να αποκτά σωστή δομή (Υ –Ρ – Α) και να ακολουθεί τους βασικούς γραμματικούς κανόνες.

Ορισμός

Ο όρος γλωσσική καθυστέρηση αναφέρεται στα παιδιά που έχουν εξέλιξη στη γλωσσική τους ανάπτυξη, παρ΄ όλα αυτά το γλωσσικό τους επίπεδο δεν ανταποκρίνεται στη χρονολογική τους ηλικία. Τα παιδιά με γλωσσική καθυστέρηση μαθαίνουν τη γλώσσα στην ίδια ακολουθία των συνομηλίκων τους, αλλά με πιο αργό ρυθμό.

Αίτια

Τα βασικότερα αίτια που μπορούν να οδηγήσουν το παιδί στη γλωσσική καθυστέρηση χωρίζονται σε τρείς κατηγορίες:

1. Παράγοντες που επηρεάζουν την πρόσληψη της γλώσσας

  • περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως ύπαρξη διγλωσσίας στο οικογενειακό περιβάλλον, μειωμένα γλωσσικά ερεθίσματα
  • αισθητηριακές δυσκολίες, όπως απώλεια όρασης ή/και ακοής

2. Παράγοντες που επηρεάζουν την επεξεργασία της γλώσσας, δηλαδή όταν το παιδί αδυνατεί να επεξεργαστεί την ήδη ομιλούμενη γλώσσα με στόχο την κατανόησή της

  • δομικές και λειτουργικές ανωμαλίες του εγκεφάλου
  • ειδικές συναισθηματικές διαταραχές, όπως αυτισμός
  • γενικευμένη γνωστική ανεπάρκεια, όπως νοητική υστέρηση
  • ειδική γλωσσική ανεπάρκεια

3. Παράγοντες που επηρεάζουν την παραγωγή του λόγου, δηλαδή την ικανότητα του παιδιού να δημιουργήσει γλωσσικές μονάδες προκειμένου να σχηματίσει ένα σωστό και κατανοητό μήνυμα

  • διαταραχές της κινητικής λειτουργίας του στόματος, όπως απραξία, δυσαρθρία
  • δομικές ανωμαλίες του στόματος, όπως σχιστίες των χειλέων ή/και της υπερώας, αδυναμία σωστής σύγκλισης των δοντιών

Χαρακτηριστικά

Τα σημάδια που μας προϊδεάζουν για την ύπαρξη γλωσσικής καθυστέρησης είναι:

  • η έλλειψη ανταπόκρισης σε διάφορους περιβαλλοντικούς θορύβους από την ηλικία των δύο μηνών
  • όταν δεν μπορεί να μιμηθεί ήχους της ομιλίας των ενηλίκων σε ηλικία 6-9 μηνών
  • η απουσία βαβίσματος (επανάληψη συλλαβών, όπως «μα – μα») στην ηλικία των έξι έως δώδεκα μηνών
  • η απουσία επικοινωνίας με ομιλία και η χρήση του δακτυλοδειξίματος (δείχνει αυτό που θέλει) ως μοναδικό μέσο επικοινωνίας στην ηλικία των 13-18 μηνών
  • όταν το παιδί έχει κλείσει τον δέκατο όγδοο μήνα της ηλικίας του και δεν έχει πει τις πρώτες του λέξεις (μαμά, μπαμπά, γάλα)
  • η χρήση μεμονωμένων λέξεων, χωρίς να σχηματίζει προτάσεις δύο ή τριών λέξεων, μέχρι την ηλικία των δύο ετών
  • όταν δεν κατανοεί και δε δείχνει τα μέρη του σώματός του σε ηλικία δύο ετών
  • η έλλειψη ακολουθίας εντολών στην ηλικία των δύο ετών, π.χ. «Δώσε μου την μπάλα.»
  • η αδυναμία κατανόησης ενός μεγάλου αριθμού λέξεων σε ηλικία άνω των δύο ετών
  • η δυσκολία έκφρασης των επιθυμιών του σε ηλικία δύο έως τριών ετών, π.χ. όταν θέλει τουαλέτα, με τη χρήση του ρήματος «θέλω»
  • έλλειψη ενδιαφέροντος για ανθρώπους ή για κάποιο παιχνίδι στην ηλικία των 2 ετών
  • η αδυναμία παραγωγής ερωτήσεων «ποιος;», «πώς;» και «γιατί;» σε ηλικία 2-3 ετών
  • η παρουσία ακατάληπτης ομιλίας μετά την ηλικία των τριών ετών

Αν οι γονείς παρατηρήσουν κάποια από τα παραπάνω χαρακτηριστικά, θα πρέπει να απευθυνθούν σε λογοθεραπευτή, ο οποίος θα προβεί αρχικώς στην αξιολόγηση των δυσκολιών του παιδιού και στη συνέχεια θα σχεδιάσει το κατάλληλο θεραπευτικό πρόγραμμα για το παιδί με στόχο την καταληπτότητα της ομιλίας του.

 

Πηγές:

  • Bernstein, D.K. & Tiegerman, E. (1993). Language and Communication Disorders in Children. New York: Macmillan Pub Company
  • Lahey, M. (1988). Language disorders and language development. New York: Macmillan Publishing Company.
  • McLaughlin, S. (2006). Introduction to language development (2nd ed.). Clifton Park, NY: Delmar Cengage Learning
  • Νημά, Ε. (2004). Γλωσσική ανάπτυξη και διδασκαλία. Επιστημονικό Βήμα, τ.3., Απρίλιος, σελ. 15-28
  • Νικολόπουλος, Δ. (2008). Γλωσσική Ανάπτυξη και Διαταραχές. Αθήνα: Εκδ. Τόπος